Enciklopedija Wiki
Advertisement

thumb Spužve su životinje iz porodice Spongia (Porifera). Uglavnom su morske, sesilne vrste sa izuzetkom jedne slatkovodne familije. Najčešće su kolonijalni i asimetrični organizmi. Ona je jedna od prvih višećelijskih bića koja su se pojavila na Zemlji, još prije 650 milijuna godina. Tijelo joj se sastoji od dva sloja ćelija, a između njih je rožnatikostur sa silicilijevim, tvrdim iglicama koji je podupire.  Unutar tijela nalazi se šupljina.

Opšta građa[]

thumb|Tipovi građe: A - askon B - sikon C - leukon Tijelo spužve sastoji se od telesnog zida koji sadrži mnogobrojne otvore - pore ) i zatvara unutrašnju duplju nazvanu spongocel. Voda ulazi kroz mnogobrojne pore u spongocel, a izlazi kroz otvor oskulum. Voda sa sobom nosi hranjive čestice -planktone i kiseonik za disanje. Na ovaj način ona filtrira more. Jedna spužva veličine oko 20 centimetara može dnevno filtrirati čak 2000litara morske vode.

Telesni zid je izgrađen od dva sloja ćelija:

  • spoljašnjeg ektoderma
  • unutrašnjeg endoderma.

Između ovih slojeva se nalazi nećelijska mezogleja. Endoderm oblaže spongocel i sadrži ćelije hoanocite (ćelije sa bičevima), koje se još nazivaju i ćelije sa ogrlicom. Hoanocite zahvataju čestice hrane, dospjele vodom, a zatim one prelaze u ameboidne ćelije gdje se vare.

Ameboidne ćelije se nalaze u mezogleji i, osim što vare hranu, one mogu da:

  • obrazuju kostur
  • daju boju spužvi tako što se ispunjavaju pigmentom
  • obrazuju polne ćelije.

Krvni, respiratorni i ekskretorni sistem ne postoje. Respiracija i ekskrecija se obavljaju preko cijele površine tijela.

Tipovi građe[]

Razlikuju se tri osnovna tipa použve:

  • askon,
  • sikon
  • leukon.

Askon je najprostiji tip kod koga hoanocite oblažu cio spongocel. Razrastanjem mezogleje dolazi do obrazovanja kanala (kod sikon tipa) odnosno komora (leukon tip) u kojima su sada smještene hoanocite.

Askon tip građe[]

Askon je najprostiji tip građe malog broja najjednostavnijih i najsitnijih spužva. Tijelo ovih spužvi je u obliku mješka i radijalno je simetrično. Tjelesni zid je tanak i opkoljava unutrašnju duplju spongocel. Na površini se nalazi veliki broj pora kroz koje voda iz spoljašnje sredine ulazi u spongocel, a iz njega izlazi kroz jedan, neparan otvor nazvan oskulum.

Telesni zid se sastoji od dva sloja ćelija i jednog nećelijskog, amorfnog sloja:

  • ektoderm je spoljašnji sloj koga sačinjavaju:
    • pinakocite, pljosnate ćelije;
    • porocite, ćelije sa porama razbacane između pinakocita.
  • endoderm, unutrašnji sloj koji oblaže spongocel i sastoji se od ćelija sa ogrlicom, hoanocita;
  • mezogleja, želatinozan, amorfan sloj smešten između prethodna dva. U njemu se nalaze različite vrste ćelija, ameboidne ćelije.

Mezogleja u askon tipu spužvi je tanak sloj, a njenim razrastanjem i zadebljavanjem dolazi do obrazovanja složenijih tipova građe spužvi, sikon i leukon tipa.

Sikon tip građe[]

Sikon tip građe spužvi nastaje usložnjavanjem najprostijeg askon tipa tako što se na tjelesnom zidu tog tipa obrazuju prstolike izbočine (evaginacije) koje se, zatim, diferenciraju tako da se obrazuju radijalni i ulazni interradijalni kanali i veliki broj međućelijskih otvora.

Međućelijski otvori su:

  • dermalne pore (površinske) kroz koje voda ulazi u interradijalne kanale
  • prozopile su mnogobrojni otvori na zidovima radijalnih kanala kroz koje voda dospjeva iz interradijalnih kanala
  • apopile su unutrašnji otvori preko kojih voda iz radijalnih kanala dospjeva u spongocel

Interradijalni kanali su obloženi ektodermisom, dok su radijalni obloženi endodermisom. Hoanocite se, zbog obrazovanja evaginacija, sada nalaze u radijalnim kanalima pa je površina sa njima znatno povećana u odnosu na askon tip čime se ubrzava protok vode i sa njom hranljivih čestica kroz tijelo spužvi. Istovremeno sa ovim promjenama dolazi i do zadebljavanja mezogleje.

Leukon tip građe[]

Leukon je najsloženiji tip građe spužvi, kod koga je mezogleja razvijena više nego kod prostijih, askon i sikon tipa. spužve leukon tipa građe dostižu najveće dimenzije, od nekoliko cm do preko 1 m. Kod leukon spužvi protok vode se ostvaruje kroz kompleksnu mrežu kanala u krupnom tijelu spužvi. U ovakvoj mreži kanala obrazuju se mnogobrojne sitne komora obložene hoanodermom, umjesto radijalnih kanala kod sikon tipa.

Sferične komorica sa hoanocitama se nalaze na prelazu dovodnih u odvodne kanale. Veliki spongocel i jedan oskulum, koji su prisutni kod askon i sikon tipova građe, ovde su zamjenjeni izlaznim kanalima malih prečnika i često većim brojem oskula. Komore sa hoanocitama su veoma brojne - u 1 metru kubnom tijela leukon spužvi nalazi se oko 10000 komorica, svaka sa oko 60 hoanocita. Ovim je znatno povećana površina hoanoderma istovremeno smanjujući zapreminu vode koja treba da se pokreće.

Tok vode leukon spužvi: dovodni kanal - prozopile - komore sa hoanocitama - apopile - odvodni kanali - veći odvodni kanali - oskula.

Sikonoidne spužve pripadaju klasama:

  • kalkarea
  • heksaktinelida.

Razmnožavanje[]

Razmnožavanje spužvi vrši se na dva načina:

  • bespolno i
  • polno.

Bespolno se razmnožavaju:

  • pupljenjem i
  • fragmentacijom - otkidanjem dijelova tela.

Pri pupljenju se obrazuju unutrašnji pupoljci - gemule, koje se obrazuju kada nastupe nepovoljni uslovi (zima), padaju na dno gdje miruju do proljeća kada se iz njih razvija nova jedinka.

Polno razmnožavanje se vrši obrazovanjem spermatozoida i jajnih ćelija u istoj jedinki (hermafroditi). Oplođenje se vrši između dvije jedinke. Spermatozoidi se oslobađaju u vodu gdje oplode jajne ćelije druge jedinke ili dospjevaju do jajnih ćelija u drugoj jedinki i oplode ih. U vrijeme oslobađanja spermatozoida spužve, pričvršćene za dno, liče na dimnjake iz kojih kulja dim.

Ishrana[]

Tijelo spužvi izgrađeno je od centralne šupljine koja je obavijena zidom i u vezi je sa spoljašnjom sredinom (vodom) preko jednog otvora, oskuluma. Zid se sastoji od dva sloja ćelija između kojih se nalazi pihtijasta, želatinozna masa po kojoj su razbacane različite vrste ćelija. Na površini tijela nalaze se mnogobrojni otvori, pore, kroz koje se voda bukvalno usisava. Upijena voda, sa sitnim česticama hrane u njoj, prolazi kroz kanale i komore smještene u tjelesnom zidu, dospjeva u spongocel, a zatim kroz oskulum biva izbačena napolje.

Hranljive čestice iz vode dospjevaju u specijalne ćelije jedinstvene samo za spužve, poznate kao ćelije sa ogrlicom (hoanocite). spužve se hrane sićušnim česticama, otpacima hrane ili uginulim organizmima, kojima se niko od vodenih stanovnika ne hrani. Pričvršćeni za podlogu oni nisu u situaciji da budu posebno probirljivi kada je hrana u pitanju zahvaljujući čemu su uspjeli da opstanu tako veliki broj godina.

Kostur[]

thumb|Spikule Kostur može biti izgrađen od rožnih vlakana ili mineralnih igala. Rožna materija, spongin, je po hemijskom sastavu bliska svili. Skeletna vlakna time dobijaju elastičnost, a i neophodnu čvrstinu. Mineralne iglice izgrađene od silicijum-dioksida su pravilnog geometrijskog oblika i spajaju se vrhovima građeći nježan, staklast i rešetkasti kostur. Osim toga mineralne iglice kod velikog broja spužvi mogu da budu od kalcijum-karbonata tako da grade čvrst, masivan kostur. Međutim, ima spužvi koji su bez kostura, ali su jako malih dimenzija što ukazuje koliko je za ove životinje važno prisustvo potpore u njihovom tijelu.

Kostur spužvi daje potporu i štiti ih tako da je samo mali broj ovih životinja bez kostura. Toliko je za njih karakterističan da se uzima kao kriterijum za njihovu klasifikaciju.

Može biti izgrađen od:

  • mineralna materija
  • organske materije, spongina.

Mineralni kostur[]

Mineralni kostur je u obliku mikroskopskih iglica (spikula)spužvi može da bude izgrađen od:

  • kalcijum-karbonata ili
  • silicijum-dioksida.

Spikule se stvaraju u posebnim ameboidnim ćelijama nazvanim sklerocite. Spikula se začinje u samoj sklerociti u obliku sićušnog kristala koji raste i širi se u svim pravcima dok se ne obrazuje igla pravilnog geometrijskog oblika. Dalji rast spikule postiže se taloženjem mineralnih materija po njenoj površini. Kada dostigne određenu veličinu, rast prestaje i sklerocita umire pa spikula ostaje slobodna u mezogleji.

Prema tome koji od navedenih mineralnih kostura stvaraju, postoje dvije vrste sklerocita:

  • kalkocite, stvaraju kostur od kalcijum-karbonata
  • silikocite luče kostur od silicijum-dioksida.

Prema veličini spikule mogu biti:

  • mikrosklere
  • makrosklere
  • megalosklere.

Prema obliku, odnosno, broju osa razlikuju se:

  • jednoosne (monaksone) spikule koje imaju oblik pravog ili savijenog štapića čiji kraj može biti zašiljen, zadebljao i dr.
  • četveroosne (tetraksone) spikule imaju tri zašiljena zraka raspoređena u jednoj ravni pod uglom od 180°, dok je četvrti postavljen pod uglom od 90° u odnosu na njih, gubitkom zraka od njih nastaju dvoosne i troosne spikula kao i prethodne, jednoosne,
  • troosne imaju tri ose koje su uzajamno postavljene pod pravim uglom
  • višeosne (poliosne) su u obliku malih kugli ili zvijezda kod klase heksaktinelide (Hexactinellida) su spikule šestoosne.

Sponginski (rožni) kostur[]

Sastoji se od mreže isprepletanih dugačkih sponginskih vlakana (fibrila) u mezogleji. Stvaraju ga ćelije spongiocite koje se poredaju u nizove. Obrazovanje sponginskih vlakana se razlikuje od formiranja mineralnih spikula jer se ne formiraju u ćelijama već između njih. Osobine ovog kostura su elastičnost, a samim time i čvrstina pa se zbog toga on smatra savršenijim kosturom od mineralnog. Spongin je po hemijskom sastavu sličan svili i keratinu, a ponekad može biti i sa visokim sadržajem joda (do 14 %).

Ekologija[]

Spužve pripadaju višećelijskim beskičmenjačkim životinjama, ali nisu pravi višećelijski organizmi jer nemaju tkiva i organe. Sastoje se od ćelija koje su u visokom stepenu nezavisne što se može dokazati vrlo jednostavnim eksperimentom. Tijelo spužvi se propusti kroz najfinije sito od svile čime se bukvalno razdvoji na pojedinačne ćelije. Ako se tako isjeckana spužva vrati u prirodnu sredinu, pojedinačne ćelije će se nakon oko tri sedmice ponovo udružiti u cjelovitu jedinku. Upravo je dokazano da ćelije mogu opstati potpuno nezavisno jedna od druge. Ni jedna druga životinja ne bi preživjela ovakavo surovo komadanje.

Veoma dugo, sve do 1825. godine, spužve su, zbog svog sesilnog načina života, smatrane biljkama. Zabunu donosi i njihova jarka obojenost, sa crvenom, narandžastom i žutom kao preovlađujućim bojama. Neke spužve (npr. u Bajkalskom jezeru) su zelene boje. Ta boja ne potiče od njihovog pigmenta već od pigmenta jednoćelijskih algi koje žive sa njima u simbiozi. Savremeni biolozi su zbunjeni prisustvom pigmenata u tijelu spužvi koje žive uglavnom u uslovima tame, a poznato je da se funkcija pigmenata vezuje za svjetlost.

Klasifikacija spužvi[]

Tip Spongia sadrži oko 5000 vrsta koje su podijeljene prema građi i sastavu spužvi na tri klase:

  • Calcarea koje imaju kostur od kalcijum-karbonata;
  • Hexactinellida sa kosturom od silicijum-dioksida
  • Demospongia koji imaju rožni kostur.


Pregled[]

Osobenost Spužve Knidarije i Ktenofore
Nervni sistem Ne Da: jednostavan
Ćelije svih slojeva povezane Ne, izuzev Homoscleromorpha, sve imaju bazne membrane Da: međućelijske veze; bazne membrane
Broj ćelija u srednjem želatinoznom sloju Mnogo Nekolicina
Ćelije vanjskog sloja mogu se kretati prema unutra i mijenjati funkciju Da Ne
  • Na osnovu prirode kostura, spužve se dijele na klase'
Klasa  Tip ćelija Spikule(bodlje/igle) Sponginske niti Masivni egzoskelet Oblik tijela
Calcarea Jednostavno jedro, jednostruka vanjska membrana Kalcijum Mogu biti individualno varijabilne ili velike mase Nikad Uobičajeno. Građen od kalcijuma, ako postoji Askonoidan, sikonoidan, leukonoidan ili solenoidan
Hexactinellida Većinom sincicij kod svih vrsta Silicijum-dioksid Mogu biti individualno spojene Nikad Nikad Leukonoidan
Demospongiae Jdnostavn jedro, jednostruka vanjska membrana [Silicijum-dioksid Kod mnogih vrsta Kod nekih vrsta Leukonoidan
Homoscleromorpha Jednostavno jedro, jednostruka vanjska membrana Silicijum-dioksid Kod mnogih vrsta Nikad Sileibidan ili leukonoidan


Literatura[]

  • Dogelj, V,A: Zoologija beskičmenjaka, Naučna knjiga, beograd, 1971.
  • Krunić, M: Zoologija invertebrata 1, Naučna knjiga, Beograd, 1977.
  • Krunić, M: Zoologija invertebrata 2, Naučna knjiga, Beograd, 1979.
  • Mariček, magdalena, Ćurčić, B, Radović, I: Specijalna zoologija, Naučna knjiga, Beograd, 1986.
  • Matoničkin, I, Habdija, I, Primc - Habdija, B: Beskralješnjaci - bilogija nižih avertebrata, Školska knjiga, *Zagreb, 1998.
  • Marcon, E, Mongini, M: Sve životinje sveta, IRO Vuk Karadžić, Beograd, 1986.
  • Radović, I, Petrov, Brigita: Raznovrsnost života 1 - struktura i funkcija, Biološki fakultet Beograd i Stylos Novi Sad, Beograd, 2001.
  • Ratajac, Ružica: Zoologija za studente Poljoprivrednog fakulteta, PMF u Novom Sadu i MP Stylos Novi Sad, 1995.

http://www.bionet-skola.com/w/Sun%C4%91eri Kategorija:Beskičmenjaci Kategorija:Biologija Kategorija:S

Advertisement